Karaciğeriniz çalışmayı bırakırsa siz de bırakırsınız.
Karaciğer, bir şeyler ters gidene kadar göz ardı edilmesi kolay, dayanıklı bir organdır. Geniş kapsamlı sorumlulukları nedeniyle sağlıklı karaciğeriniz virüsler, toksik maddeler, kirletici maddeler ve hastalıkların saldırısına maruz kalabilir. Ancak kuşatma altındayken bile karaciğerin şikayetini dışarı yansıtması çok yavaştır. Karaciğerleriyle ilgili sorunları olan kişiler genellikle bunun farkında değildir çünkü varsa bile çok az semptomu olabilir. Karaciğeriniz o kadar dayanıklı bir organdır ki üçte ikisi hasar görse bile çalışmaya devam eder.
Ağırlığı bir kilogramın biraz üzerinde olan karaciğeriniz, günde 24 saat çalışan karmaşık bir kimya fabrikasıdır. Yediğiniz, içtiğiniz, soluduğunuz veya cildinize sürdüğünüz hemen hemen her şeyi işler; aslında karaciğer, yaşam için hayati önem taşıyan 500'den fazla işlevi yerine getirir.
Karaciğeriniz her gün vücudunuza enerji sağlayarak, enfeksiyonlarla ve toksinlerle savaşarak, kanın pıhtılaşmasına yardımcı olarak, hormonları düzenleyerek ve çok daha fazlasını yaparak vücudunuza yardımcı olur.
Karaciğeriniz:
Kanınızı temizler: Alkol ve diğer ilaç ve kimyasalları metabolize eder, zehirli maddeleri etkisiz hale getirir ve uzaklaştırır.
Vücut yakıtı tedarikinizi düzenler: Zihninizi uyanık ve vücudunuzu aktif tutmak için hızlı enerji (glikoz) üretir, depolar ve vücudun ihtiyacını sağlar. Yağ üretir, depolar ve dağıtır.
Aşağıdaki işlemlerde yer alan temel vücut proteinlerinin çoğunu üretir : Kanınızdaki maddelerin taşınması, kanınızın pıhtılaşması ve enfeksiyonlara karşı direnç sağlanması.
Hormonların dengesini düzenler: Seks hormonları, tiroid hormonları, kortizon ve diğer adrenal hormonlar dahil.
Vücudunuzun kolesterolünü düzenler: Kolesterol üretir, onu dışarı atar ve diğer gerekli maddelere dönüştürür.
Temel vitamin ve minerallerin tedarikini düzenler: Demir ve bakır dahil.
Safra üretir: Vücudunuzdaki toksik maddeleri uzaklaştırır ve sindiriminize yardımcı olur.
Karaciğer Hastalıkları
- Viral Hepatit:
Karaciğer enflamasyonuna ve hasarına neden olan viral bir enfeksiyondur. Enflamasyon vücut dokuları yaralandığında veya enfekte olduğunda ortaya çıkan organlara zarar veren şişliktir. Hepatit A, B, C, D ve E olmak üzere hepatite neden olan birkaç farklı virüs tespit edilmiştir.
Hepatit B, C ve D virüsleri ise akut, kronik veya uzun süreli enfeksiyonlara neden olabilir. Kronik hepatit, vücudunuz hepatit virüsüyle savaşamadığında ve virüs ortadan kaybolmadığında ortaya çıkar. Kronik hepatit siroz, karaciğer yetmezliği ve karaciğer kanseri gibi komplikasyonlara yol açabilir. Kronik hepatitin erken teşhisi ve tedavisi, bu komplikasyonları geliştirme şansınızı önleyebilir veya azaltabilir.
- Otoimmün hepatit:
Vücudunuzun kendi bağışıklık sisteminin karaciğere saldırarak enflamasyon ve karaciğer hasarına neden olduğu kronik bir hastalıktır. Tedavi edilmezse otoimmün hepatit daha da kötüleşebilir ve siroz ve karaciğer yetmezliği gibi komplikasyonlara yol açabilir.
- Metabolik Bozukluklarla İlişkili Karaciğer Hastalığı:
Önceki adıyla alkole bağlı olmayan yağlı karaciğer hastalığı (NAFLD), karaciğerinizde yağ birikiminin gerçekleştiği durumdur. Alkole bağlı olmayan yağlı karaciğer (NAFL) ve alkole bağlı olmayan steatohepatit (NASH), NAFLD türleridir. NASH'ınız varsa, karaciğerinizde yağ birikiminin yanı sıra iltihaplanma ve karaciğer hasarınız da vardır.
Genellikle alkole bağlı olmayan yağlı karaciğer hastalığı (NAFLD), çok az semptomu olan veya hiç semptomu olmayan sessiz bir hastalıktır. Obezite, metabolik sendrom ve tip 2 diyabet dahil olmak üzere belirli sağlık koşulları ve hastalıklar, NAFLD geliştirme olasılığınızı artırır.
Alkole bağlı olmayan karaciğer yağlanması (NAFLD) artık “metabolik bozukluklarla ilişkili karaciğer hastalığı (MASLD)” olarak terminolojide yerini almıştır.
- Vücut kitle indeksine göre kilolu, obez veya ileri obez olan kişiler
- Bel çevresinde yağlanması bulunan kişiler
- Şekeri yüksek çıkan veya diyabet tanısı almış hastalar
- İnsülin direncinin çok yüksek oranda görüldüğü örneğin PCOS ve Hashimoto hastaları
- Yüksek tansiyonu olan veya tansiyon ilacı kullanan hastalar
- Kandaki yağ miktarının yüksek olduğu veya kötü yağ oranının yüksek olduğu kişiler
- Kolesterol ilacı kullanan hastalar
metabolik bozukluklar ile ilişkili karaciğer hastalığına sahip olma olasılığı yüksek olan kişilerdir.
Doktorlar, alkole bağlı olmayan yağlı karaciğer hastalığını tedavi etmek için kilo vermeyi önermektedir. Sağlıklı beslenme ve hareketli bir yaşam tarzı ile kilo kaybı karaciğerdeki yağ, iltihaplanma ve fibrozisi azaltabilir. Karaciğer yağlanmasını tedavi etmek için onaylı bir ilaç bulunmamaktadır.
- Siroz:
Karaciğerin yaralandığı ve kalıcı olarak hasar gördüğü, ciddi seviye karaciğer hastalığıdır. Skar (yara) dokusu sağlıklı karaciğer dokusunun yerini alır ve karaciğerin fonksiyonlarını yerine getirmesine engel olur. Siroz kötüleştikçe karaciğer tamamen iflas etmeye yaklaşır. Siroz sonunda son dönem karaciğer hastalığı olarak da adlandırılan karaciğer yetmezliğine yol açabilir. Karaciğer yetmezliğinde karaciğer ağır hasar görür ve çalışmayı durdurur. Bu kişilerin karaciğer nakline ihtiyacı olabilir.
Karaciğer kanserine yakalanan kişilerin çoğunda zaten siroz vardır. Siroz, karaciğer kanserine yakalanma riskini arttır.
Her gün aldığımız kararlar karaciğer sağlığımızı etkiler. Günlük aktivitelerimiz ve aldığımız kararlar karaciğerimizi nasıl etkiler daha detaylı bakalım;
RİSK FAKTÖRLERİ
- Bitkisel veya Farmasötik İlaçlara Maruziyet
Kasıtlı ya da kazara solunan veya tüketilen birçok kimyasalın karaciğer üzerinde toksik etkileri olabilir. Bu kimyasallar arasında ilaçlar (reçeteli ve reçetesiz), endüstriyel solventler ve kirleticiler bulunmaktadır. Çoğu ilaç, bitkisel ilaçlar, vitaminler ve takviyelerin arınma yeri karaciğer olduğundan kendi bu toksiklerin zararlı sonuçlarına karşı savunmasızdır.
Bu gibi ilaçların potansiyel yan etkilerini en aza indirmek için dikkat etmemiz gereken en temel şeylerden biri alkol ile ilaçları karıştırmamamız gerektiğidir. Böyle bir kombinasyon, örneğin parasetamol ve alkol, karaciğer hasarına neden olabilir. Bununla birlikte bir veya daha fazla ilacı, örneğin birden fazla soğuk algınlığı ilacı, kullanmaktan kaçınmamız bilmeden aynı etken maddeyi zarar verici dozda almamızın önüne geçecektir.
- Kronik veya Çoklu İlaç Maruziyeti
Kronik veya çoklu hastalıklarından dolayı aynı ilacı uzun süreli veya farklı çok sayıda ilacı aynı anda kullanması gereken kişilerin karaciğeri bu yoğun maruziyet ile başa çıkmakta zorlanabilir. Bu durumlarda doktor aracılığı ile tedavi süresince karaciğer dikkatle takip edilmelidir.
- Alkol Tüketimi
Alkolün parçalanması, karaciğerinizin gerçekleştirdiği 500'den fazla hayati fonksiyondan yalnızca biridir. Bu hayati fonksiyonların yanında karaciğeriniz yalnızca bir kadeh şarap, bira veya başka bir içki içtiğinizde, bu alkolü işlemekten ve kanınızı zehirden arındırmaktan sorumludur. Aşırı alkol kullanımında karaciğerinizin fazladan mesai yapmasına neden olursunuz. Bu aşırı kullanımın sonuçları karaciğer hücrelerinin tahrip olması, karaciğerlerinizde yağ birikimi (karaciğer yağlanması), daha ciddi olarak karaciğer iltihabı (alkolik hepatit), kalıcı hasar (siroz) ve hatta karaciğer kanseri olabilir.
- Sağlıksız Beslenme Tarzı
Karaciğeriniz her gün yediğiniz ve içtiğiniz her şeyle ilgilenir. Diyetinizde çok fazla şeker ve doymuş yağ, karaciğerde çok fazla alkol ve yağ birikmesine benzer bir etkiye sahip olabilir. Karaciğer yağla dolduğunda 500 fonksiyonun tamamını yerine getiremez ve giderek daha fazla hasar görüp siroz ve hatta kansere dönüşebilir.
- Çevresel Faktörler
Karaciğer, ksenobiyotiklerin (vücuda yabancı) metabolizmasında ve atılmasında önemli bir rol oynar. Bu nedenle karaciğer bu maddelerin hedefi olmaktan kaçamaz.
- Diğer Risk Faktörleri
Amerikan Karaciğer Hastalıkları Araştırma Derneği’nin yayınladığı kılavuzun verilerine göre obezite hastaların %95’inde, diyabet hastalarının yaklaşık %67’sinde ve aynı şekilde yüksek kolesterole sahip kişilerin ortalama %50’sinde yağlanmış karaciğer yapısı görülmektedir.
Karaciğer Sağlığı Testleri
Karaciğer sağlığının kötüye gittiğini tespit etmek çoğu zaman zorlayıcı olabilir çünkü semptomsuz ya da oldukça geç (hafif) semptolar göstermeleri ile birlikte yapılan karaciğer enzim testleri de artık karaciğerin oldukça zorlandığı, hasar aldığı dönemlerde bir anormallik olduğunu gösterebilecek niteliktedir.
Karaciğer testleri, karaciğerinizin ve safra kanallarınızın sağlığını belirlemeye yardımcı olmak için kullanılan kan testleridir. Bu testler kanınızdaki belirli enzim ve proteinlerin düzeylerini, karaciğerin işlevlerini ne kadar iyi yerine getirdiğini veya karaciğer hücrelerinin hasara veya hastalığa yanıt olarak salgıladığı enzimleri ölçer.
Kan testlerinin yanında ultrason veya biyopsi ile de tanıya gidilebilir.
Yararlanılan Kaynaklar:
- Your liver is essential to your life. The Canadian Liver Foundation [Internet]. [cited 2023 Oct 19]. Available from: https://www.liver.ca/your-liver/#about-the-liver
- Barouki R, Samson M, Blanc EB, et al. The exposome and liver disease - how environmental factors affect liver health. J Hepatol. 2023;79(2):492-505. doi:10.1016/j.jhep.2023.02.034
- Chalasani N, Younossi Z, Lavine JE, et al. The diagnosis and management of nonalcoholic fatty liver disease: Practice guidance from the American Association for the Study of Liver Diseases. Hepatology. 2018;67(1):328-357. doi:10.1002/hep.29367
- Onwuzo S, Boustany A, Saleh M, Gupta R, Onwuzo C, Mascarenhas Monteiro J, et al. Increased risk of non-alcoholic steatohepatitis in patients with inflammatory bowel disease: A population-based study. Cureus. 2023; ;15(3)
- Liver disease - NIDDK [Internet]. U.S. Department of Health and Human Services; [cited 2023 Oct 20]. Available from: https://www.niddk.nih.gov/health-information/liver-disease
